Çeviri: Nihal Aksakal Gözden geçirme: Miraç Şendil
Artık uyku ile Alzheimer hastalığı arasındaki önemli ilişkinin
farkına varıyoruz.
[Bilim ile Uyumak]
Alzheimer hastalığı, genellikle hafıza kaybı ve hafıza gerilemesi ile
karakterize edilen bir bunama türüdür.
Anlamaya başladığımız şey,
Alzheimer hastalığında ters giden
birkaç farklı protein olduğu.
Bu proteinlerden biri, beyinde biriken
beta-amiloid adı verilen yapışkan, toksik bir maddedir.
Diğeri ise tau proteini denen bir şey.
Bunların uyku ile nasıl bir ilişkisi var?
Öncelikle, büyük ölçekli bir epidemiyolojik seviyeye bakarsak,
bildiğimiz şey, tipik olarak
bir gecede altı saatten daha az uyuduğunu bildiren bireylerin,
bu beta-amiloidden
hayatın sonraki dönemlerinde beyinlerinde
fazla miktarlarda gelişme riskinin çok daha yüksek.
Ayrıca uykusuzluk ve uyku apnesi
veya ağır horlama dâhil olmak üzere iki uyku bozukluğunun,
yaşamın sonlarında önemli ölçüde daha yüksek
Alzheimer hastalığı riski ile ilişkili olduğunu biliyoruz.
Elbette bunlar sadece ilişkisel çalışmalar.
Nedenselliği kanıtlamazlar.
Ancak yakın zamanlarda,
gerçekten bu nedensel kanıtı belirledik.
Aslında, sağlıklı bir insanı alırsanız
ve onu sadece bir gece uykudan mahrum bırakırsanız
ve ertesi gün, hem kan dolaşımında
hem de omurilik sıvısı dediğimiz
şeyde dolaşan beta-amiloidde
ani bir artış görürüz
ve son zamanlarda, özel beyin görüntüleme teknolojisini kullanarak
sadece bir gece uykudan sonra,
bilim adamları doğrudan beyinde
beta-amiloidde ani bir artış olduğunu keşfettiler.
Yani nedensel kanıt bu.
Öyleyse, Alzheimer ile ilgili
bu proteinlerin yükselmesini önleyen
bir mekanizma sağlayan
uyku ile ilgili olan şey nedir?
Birkaç yıl önce,
Maiken Nedergaard adlı bir bilim insanı
dikkate değer bir keşif yaptı.
Tanımladığı şey beyindeki bir temizleme sistemiydi.
Şimdi, ondan önce,
bedenin bir temizleme sistemine sahip olduğunu biliyorduk
ve çoğunuz buna aşina olabilirsiniz.
Buna lenfatik sistem denir.
Ama beynin kendi temizleme sistemi olduğunu düşünmemiştik.
Fareler üzerinde çalışarak,
beynin içindeki glifatik sistem denen,
onu oluşturan hücrelerin adını taşıyan
ve glial hücreler adı verilen
bir kanalizasyon sistemini tanımlayabildi.
Şimdi, bu yeterince kayda değer değilse,
devamında iki inanılmaz keşif daha yaptı.
İlk olarak, bulduğu şey, beyindeki temizleme sisteminin
24 saatlik süre boyunca her zaman
yüksek akışlı hacimde açılmadığıydı.
Bunun yerine, o fareler gerçekten uyurken,
özellikle derin REM olmayan uykuya girdiklerinde,
bu temizleme sistemi yüksek vitese takıldı.
Onun keşfettiği üçüncü bileşen
ve onu Alzheimer hastalığı hakkındaki
tartışmamızla ilgili kılan şey,
metabolik yan ürünlerden biri olan
uyku sırasında atılan toksinlerden birinin yapışkan,
toksik proteinin, Alzheimer hastalığına bağlı
beta amiloid olmasıydı.
Kısa süre önce, Boston'daki bilim insanları,
insanlarda da çok benzer türden titreşimli,
temizleyici beyin mekanizmasını keşfettiler.
Şimdi, bu tartışmanın bir kısmı belki biraz iç karartıcı gelebilir.
Yaşımız ilerledikçe,
uykumuzun tipik olarak azaldığını
ve Alzheimer riskimizin genellikle arttığını biliyoruz.
Ama bence burada aslında bir umut ışığı var,
çünkü yaşlanma ve Alzheimer hastalığı
ile ilişkili, örneğin beynin fiziksel yapısındaki
değişiklikler gibi diğer birçok faktörün
tedavisi son derece zor
ve şu anda ilaçlar için iyi toptan satış yaklaşımları yok.
Ancak uykunun yaşlanmanın
ve Alzheimer hastalığının açıklayıcı bilmecesinde eksik bir parça olması
heyecan verici çünkü bu konuda bir şeyler yapabiliriz.
Ya gerçekten insan uykusunu artırabilseydik
ve orta yaştaki o derin,
yani derin uykudaki düşüşün
gerçekleştiğini görmeye başladığımızdaki uykunun
kalitesini iyileştirmeye çalışsaydık.
Ya Alzheimer hastalığında
geç dönem tedavi modelinden orta yaş önleme
modeline geçebilsek?
Hasta bakımından gerçekten sağlık hizmetine geçebilir miyiz?
Uykuyu değiştirerek,
aslında Alzheimer hastalığının okunu
kendi üzerine yönlendirebilir miyiz?
Bu benim inanılmaz heyecan duyduğum
ve şu anda aktif olarak araştırdığımız bir şey.